Anton Constandse in Veenhuizen

Anton Constandse (1899–1985) was een bekende Nederlandse anarchist, vrijdenker, atheïst en publicist. Na zijn pensionering werkte hij van 1968 tot 1982 als invloedrijk radiocommentator voor de VPRO, waar hij met zijn kenmerkende scherpe stem wekelijks kritische beschouwingen gaf over de wereldpolitiek. 

Maar ooit zat Constandse vast in Veenhuizen. In de jaren twintig en dertig fungeerde Veenhuizen, toen nog overwegend een bedelaarsgesticht, als openluchtgevangenis. Het was een experiment van de directeur van het Eerste Gesticht die daarvoor barakken gebruikte waar tijdens de Eerste Wereldoorlog smokkelaars verbleven. Voor de bewaking van de verpleegden werden zo’n honderdvijftig tot tweehonderd militairen gelegerd.

In 1920 werd Constandse bij verstek veroordeeld tot zes maanden gevangenisstraf omdat hij gestolen geld zou hebben aangenomen. Als links-pacifistische anarchist en vrijdenker deed Constandse via de juriste Clara Wichmann meteen zijn beklag over de ‘middeleeuwse lijfstraffen’ die destijds nog werden gehanteerd in Veenhuizen. 

Zo werden gevangenen die uit de pas liepen in hun been geschoten en werden anderen ‘kromgesloten’. Daarbij werden de polsen aan de enkels vastgeketend en kon de gestrafte alleen nog op een bankje zitten. Constandse klaagde ook over de ‘geest van Veenhuizen’ die ‘militair hard en orthodox streng’ was.

‘Dat in een samenleving als deze orde en strenge tucht moeten heersen, zal Uwe Excellentie zelf als onmisbaar achten,’ schreef de hoofddirecteur van Veenhuizen aan de minister van Justitie in november 1921. De opsluiting in de boeien werd slechts in uiterste gevallen toegepast, pas nadat andere middelen gefaald hadden. Bovendien kon de gestrafte altijd een zittende aanhouding aannemen en geen abnormale, die ‘storing in den bloedsomloop ten gevolge zou hebben’. De strafwijze was minder zwaar dan sluiting in een dwangbuis die in andere strafgestichten toepassing vond.

De minister vond een andere straf toch op zijn plaats, maar de hoofddirecteur achtte het ‘zeer te betreuren’ indien dit laatste redmiddel buiten gebruik zou worden gesteld. Daarnaast moest de minister begrijpen dat het gehele schrijven van Constandse – destijds eenentwintig jaar oud – een ‘geest van verzet tegen orde, tucht en godsdienst ademt’.

Meer over de openlichtgevangenis Veenhuizen en de oorlog in het boek Paupers & Boeven.